વેચાણ પ્રમાણપત્ર ફાઇલિંગ પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીમાંથી મુક્તિ: મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

સેક્શન 89(4) હેઠળ માત્ર બુક નં. 1 માં ફાઇલિંગ કરવા માટે નોંધણી ફી કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનો આગ્રહ રાખી શકાય નહીં.

બેંક અથવા નાણાકીય સંસ્થા દ્વારા સરફેસી (SARFAESI) એક્ટ હેઠળ જાહેર હરાજીમાં વેચાયેલી મિલકતના વેચાણ પ્રમાણપત્રને (Sale Certificate) માત્ર સત્તાવાર રેકોર્ડ પર ફાઇલ કરવા માટે સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેના પર નિયમિત દસ્તાવેજ નોંધણીની જેમ 7\% સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને 2\% રજિસ્ટ્રેશન ફી વસૂલી શકાય નહીં.  

બેઝિક કેસ વિગતો

કોર્ટનું નામ: મદ્રાસ હાઈકોર્ટની મદુરાઈ બેન્ચ (Before the Madurai Bench of Madras High Court)  

ન્યાયાધીશ: માનનીય જસ્ટિસ જી. કે. ઇલાન્થિરાઇયન (The Hon'ble Mr. Justice G.K. Ilanthiraiyan)  

હુકમ નંબર: WP(MD) No. 14107 of 2026 અને WP(MD) No. 14108 of 2026  

તારીખ: 13/05/2026  

પક્ષકારો: વિજયરાજા (અરજદાર) વિરુદ્ધ 1. સબ-રજિસ્ટ્રાર, પોથુમ્બુ, મદુરાઈ અને 2. ગૃહમ હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ (પ્રતિવાદીઓ)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Case Background)

અરજદારે પ્રતિવાદી નંબર 2 (ગૃહમ હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ) દ્વારા સરફેસી એક્ટ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવેલી વેચાણ નોટિસના અનુસંધાનમાં જાહેર હરાજીમાં ભાગ લીધો હતો અને તેઓ સૌથી ઊંચી બોલી લગાવનાર (Highest Bidder) હોવાથી મિલકત તેમને વેચવામાં આવી હતી. આ વેચાણ કાયદેસર રીતે કન્ફર્મ થયું અને તારીખ 16.02.2026 ના રોજ અરજદારની તરફેણમાં 'સેલ સર્ટિફિકેટ' (વેચાણ પ્રમાણપત્ર) આપવામાં આવ્યું હતું. નાણાકીય સંસ્થાએ પોથુમ્બુના સબ-રજિસ્ટ્રારને રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ, 1908ની કલમ 89(4) હેઠળ આ પ્રમાણપત્ર રેકોર્ડ પર ફાઇલ કરવા વિનંતી કરી. પરંતુ, સબ-રજિસ્ટ્રારે તારીખ 27.04.2026 ના રોજ એક રિફ્યુઝલ ચેક સ્લિપ (નકારવાનો આદેશ) પાસ કરીને 7\% સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને 2\% રજિસ્ટ્રેશન ફી ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો, જેની સામે અરજદારે હાઈકોર્ટમાં રિટ પિટિશન દાખલ કરી હતી.  

ટૂંકો સાર: જાહેર હરાજીમાં ખરીદેલી મિલકતના વેચાણ પ્રમાણપત્રને સરકારી દફતરે માત્ર ફાઇલ કરવા આપતાં સબ-રજિસ્ટ્રારે મિલકતની કિંમત પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માંગી, જેને અરજદારે હાઈકોર્ટમાં પડકારી.

 કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

શું સરફેસી એક્ટ હેઠળ અધિકૃત અધિકારી દ્વારા જારી કરાયેલું વેચાણ પ્રમાણપત્ર રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ 17 હેઠળ ફરજિયાત નોંધણીને પાત્ર છે?  

શું રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ 89(4) હેઠળ સબ-રજિસ્ટ્રાર ઓફિસના બુક નંબર 1 માં વેચાણ પ્રમાણપત્રની નકલ માત્ર ફાઇલ (નોંધ) કરવા માટે અવેજ મૂલ્ય પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને નોંધણી ફી વસૂલી શકાય ખરી?  

ટૂંકો સાર: મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન એ હતો કે કલમ 89(4) હેઠળ રેકોર્ડ પર નકલ રાખવાની પ્રક્રિયા એ કલમ 23 કે 25 હેઠળ થતી નિયમિત દસ્તાવેજ નોંધણી સમાન છે કે અલગ?

મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

મદ્રાસ હાઈકોર્ટે સર્વોચ્ચ અદાલત અને વિવિધ ડિવિઝન બેન્ચના ચુકાદાઓ ટાંકીને નીચે મુજબના મહત્વના અવલોકનો કર્યા:

• ચુકાદો ૨૦૦૭ (૫) SCC 745 અને રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ સેક્શન 17(2)(xii): સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યારે જાહેર હરાજીમાં વેચાણ કન્ફર્મ થાય ત્યારે ખરીદદારને ટાઈટલ મળી જાય છે. સિવિલ અથવા રેવન્યુ ઓફિસર દ્વારા અપાયેલું વેચાણ પ્રમાણપત્ર એ કલમ 17(2)(xii) મુજબ ફરજિયાત નોંધણી માંગતા બિન-વસીયતી દસ્તાવેજોની શ્રેણીમાં આવતું નથી.  
• એન. નરેશ કુમાર કેસ (2018) ના સિદ્ધાંતો: હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે ઠરાવ્યું હતું કે કલમ 89(4) હેઠળ સબ-રજિસ્ટ્રારે માત્ર મળેલી નકલને બુક નંબર 1 માં ફાઇલ અથવા સ્કેન કરવાની હોય છે, તેનાથી વિશેષ કંઈ જ કરવાનું હોતું નથી. સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનો પ્રશ્ન ત્યારે જ ઉપસ્થિત થઈ શકે જો ખરીદદાર ભવિષ્યમાં તે મિલકત અન્ય કોઈને વેચવા અથવા અન્ય કોઈ હેતુ માટે વાપરે.  
• સુપ્રીમ કોર્ટનો 'Esjaypee Impex' કેસ (2021) નો આદેશ: બેંકના અધિકૃત અધિકારીએ માત્ર વેચાણ પ્રમાણપત્ર ખરીદદારને સોંપવાનું હોય છે અને તેની એક નકલ રજિસ્ટ્રિંગ ઓથોરિટીને મોકલવાની હોય છે જેને કલમ 89 હેઠળ બુક 1 માં રાખવાની જોગવાઈ છે.  
• સિવિલ રૂલ્સ ઓફ પ્રેક્ટિસના નિયમ 200(1): કાયદો સિવિલ કોર્ટ અને રજિસ્ટ્રિંગ ઓફિસરની સીધી પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રમાણપત્રની નકલ ફાઇલ કરવાની સુવિધા આપે છે, તેથી મૂળ પ્રમાણપત્રની અલગથી નોંધણી કરાવવી જરૂરી નથી. આવું પ્રમાણપત્ર આપમેળે નવો હસ્તાંતરણ દસ્તાવેજ (conveyance) બની જતું નથી.  

ટૂંકો સાર: અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 89(4) હેઠળ માત્ર નકલ ફાઇલ કરવાની પ્રક્રિયાથી રજિસ્ટ્રેશન અને સ્ટેમ્પ એક્ટની જોગવાઈઓ આકર્ષાતી નથી કારણ કે આ કોઈ નવો ટ્રાન્સફર ડીડ નથી.

  વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application:- 

અંતિમ ચુકાદો (Final Verdict)

માનનીય હાઈકોર્ટે સબ-રજિસ્ટ્રાર દ્વારા પસાર કરાયેલી તારીખ 27.04.2026 ની વિવાદાસ્પદ રિફ્યુઝલ ચેક સ્લિપને કાયદાની દ્રષ્ટિએ ગેરકાયદે અને મનસ્વી ઠેરવીને રદ (Quash) કરી દીધી છે.  

કોર્ટે પ્રથમ પ્રતિવાદી (સબ-રજિસ્ટ્રાર, પોથુમ્બુ) ને આદેશ આપ્યો છે કે આ હુકમ મળ્યાના બે અઠવાડિયાની અંદર, કોઈપણ પ્રકારની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી કે રજિસ્ટ્રેશન ફીનો આગ્રહ રાખ્યા વિના, રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ, 1908ની કલમ 89(4) હેઠળ વેચાણ પ્રમાણપત્રને રેકોર્ડ પર ફાઇલ કરી લેવું. જો મૂળ રજૂ કરેલી નકલ રેકોર્ડમાં ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ફાઇનાન્સ કંપનીને નવી નકલ રજૂ કરવા જણાવાયું છે. આ રિટ પિટિશનને કોઈપણ પ્રકારના કોર્ટ ખર્ચ વિના મંજૂર કરવામાં આવી છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમગ્ર કેસની સમજૂતી

આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતીય રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ 89(4) એ એક વહીવટી અને વૈધાનિક વ્યવસ્થા છે, જેનો મુખ્ય હેતુ સરકારી કે સત્તાવાર હરાજી દ્વારા થયેલા મિલકતના વેચાણની નોંધ સ્થાનિક રજિસ્ટ્રાર કચેરીના દફતરે (બુક ૧ માં) સચવાયેલી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જ્યારે આવી નકલ માત્ર રેકોર્ડનો ભાગ બનાવવા માટે મોકલવામાં આવે, ત્યારે સબ-રજિસ્ટ્રાર તેને સામાન્ય વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) ગણીને પક્ષકારો પાસેથી મિલકતના મૂલ્ય પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માંગી શકે નહીં. અદાલતે મિલકત ખરીદદારોના પક્ષમાં ચુકાદો આપી વહીવટી સત્તાના દુરુપયોગને રોક્યો છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદાકીય જોગવાઈઓનો અર્થઘટન નાગરિકો પર બિનજરૂરી નાણાકીય બોજ નાખવા માટે થઈ શકે નહીં.