સરકારી નોકરી મળ્યા બાદ પત્નીના ભરણપોષણના હક અંગે હાઇકોર્ટનો સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય

પત્નીને સરકારી શિક્ષકની નોકરી મળતાં જ પતિની ભરણપોષણ ચૂકવવાની જવાબદારી નોકરીમાં જોડાયાની તારીખથી સમાપ્ત થાય છે: અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ

આ કેસ પત્ની (અરજદાર) દ્વારા ફેમિલી કોર્ટના એ આદેશ સામે દાખલ કરવામાં આવેલી ક્રિમિનલ રિવિઝન અરજીનો છે, જેમાં ફેમિલી કોર્ટે તેણીને બિહારમાં સરકારી શિક્ષકની નોકરી મળ્યાની તારીખ (૦૯.૦૨.૨૦૨૪) થી ભરણપોષણ મેળવવાની મર્યાદા નક્કી કરી દીધી હતી. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના આ નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવી રિવિઝન અરજી ફગાવી દીધી છે.

કોર્ટની પ્રાથમિક વિગતો

(નોંધ: આ પ્રતીકાત્મક ફોટોગ્રાફ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટની ભવ્ય ઇમારત અને ન્યાયના પ્રતીકને દર્શાવે છે).

કોર્ટનું નામ: હાઇકોર્ટ ઓફ જુડીકેચર એટ અલ્હાબાદ (High Court of Judicature at Allahabad - Court No. 88).  

હુકમ નંબર / કેસ નંબર: ક્રિમિનલ રિવિઝન નંબર ૨૮૧૮ ઓફ ૨૦૨૪ (CRIMINAL REVISION No. 2818 of 2024).  

ચુકાદાની તારીખ: ૧૫ મે, ૨૦૨૬ (૧૫.૦૫.૨૦૨૬).  

માનનીય ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ અચલ સચદેવ (HON'BLE ACHAL SACHDEV, J.).  

પક્ષકારો: શ્રીમતી અનુરાધા (અરજદાર/પત્ની) વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય અને અન્ય (ચિરંજીવ પ્રસાદ - સામો પક્ષ/પતિ).  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી પેરેગ્રાફ મુજબ વિગતો

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Case Background)

અરજદાર અનુરાધાના લગ્ન ૨૨.૦૫.૨૦૧૭ ના રોજ હિન્દુ રીત-રિવાજ મુજબ ચિરંજીવ પ્રસાદ (સામો પક્ષ નં. ૨) સાથે થયા હતા. પત્નીનો આક્ષેપ છે કે લગ્ન બાદ સાસરિયાઓ દ્વારા 'સ્વિફ્ટ ડિઝાયર' કારની દહેજ તરીકે માંગણી કરીને તેને શારીરિક-માનસિક ત્રાસ આપવામાં આવતો હતો. આ સિવાય પતિને અન્ય યુવતી (સુશીલા) સાથે ગેરકાયદેસર સંબંધો હોવાનો પણ આક્ષેપ હતો. પત્નીએ બાસ્તી (Basti) જિલ્લાના કોતવાલી પોલીસ સ્ટેશનમાં IPC ની કલમ ૪૯૮-એ, ૩૨૩, ૫૦૪, ૫૦૬, ૩૧૬ અને દહેજ પ્રતિબંધક અધિનિયમ હેઠળ ગુનો પણ નોંધાવ્યો હતો. ત્યારબાદ પત્નીએ ૧૪.૦૭.૨૦૧૯ ના રોજ કલમ ૧૨૫ Cr.P.C. હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવા ફેમિલી કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. ફેમિલી કોર્ટ, બાસ્તીએ ૧૪.૦૩.૨૦૨૪ ના રોજ આદેશ આપીને પતિને રૂ. ૧૦,૦૦૦ પ્રતિ માસ ભરણપોષણ ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો, પરંતુ આ રકમ માત્ર અરજી કર્યાની તારીખ (૧૪.૦૭.૨૦૧૯) થી લઈને પત્ની બિહારમાં સરકારી શિક્ષક તરીકે જોડાઈ તેના આગલા દિવસ (૦૮.૦૨.૨૦૨૪) સુધી જ મર્યાદિત રાખી હતી.  

ટૂંકો સાર: લગ્નજીવનમાં વિવાદ અને દહેજ ઉત્પીડનના કારણે પત્ની અલગ રહેતી હતી અને તેણે ભરણપોષણનો કેસ કર્યો હતો, જેમાં ફેમિલી કોર્ટે તેને નોકરી મળવાના દિવસ સુધી જ ભરણપોષણ મંજૂર કર્યું હતું.

 ૨. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

આ કેસમાં મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે:

શું કોઈ પત્ની ભરણપોષણના કેસની પડતર વિધિ (pendency) દરમિયાન સરકારી નોકરી મેળવી લે, તો પણ તે પતિ પાસેથી ભરણપોષણ મેળવવા માટે હકદાર રહે છે?  

શું પત્નીને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનાવનારી સરકારી નોકરી એ Cr.P.C. ની કલમ ૧૨૭ (હવે BNSS ની કલમ ૧૪૬) હેઠળ ભરણપોષણના આદેશમાં ફેરફાર કે ફેરવિચારણા કરવા માટે "પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન" (Change in circumstances) ગણાશે?  

ટૂંકો સાર: કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે સરકારી નોકરી મળ્યા પછી પત્ની આત્મનિર્ભર બને તો પતિની ભરણપોષણ આપવાની સામાજિક અને કાનૂની જવાબદારી ચાલુ રહે કે નહીં.

 ૩. મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

હાઇકોર્ટે આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સર્વોચ્ચ અદાલતના વિવિધ ચુકાદાઓ ટાંકીને મહત્વના અવલોકનો કર્યા:

પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર: કોર્ટે નોંધ્યું કે Cr.P.C. ની કલમ ૧૨૫ (નવી BNSS કલમ ૧૪૪) નો મૂળ હેતુ પત્ની અસહાય ન બને તે જોવાનો છે. જો પત્નીને સ્થિર સરકારી નોકરી મળી જાય, તો તે 'પરિસ્થિતિઓમાં મોટો બદલાવ' સૂચવે છે.  

સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓનો સંદર્ભ: કોર્ટે રાજનેશ વિરુદ્ધ નેહા (2021) કેસનો સંદર્ભ આપ્યો, જેમાં જણાવાયું છે કે જો કેસ ચાલુ હોય તે દરમિયાન પત્ની પૂરતી આવક મેળવવાનું શરૂ કરી દે, તો કોર્ટ પાસે ભરણપોષણની બાકી રકમ (Arrears) તે ચોક્કસ તારીખ સુધી મર્યાદિત રાખવાની સત્તા છે.  

સામાજિક ન્યાયની મર્યાદા: કેપ્ટન રમેશ ચંદર કૌશલ વિરુદ્ધ વીણા કૌશલ (1978) ના કેસના આધારે કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે ભરણપોષણ એ સામાજિક ન્યાયનું માધ્યમ છે. જ્યારે પત્ની પોતાની આજીવિકા માટે એક સ્થિર અને ભરોસાપાત્ર સરકારી સ્રોત મેળવી લે છે, ત્યારે પતિની આ સામાજિક જવાબદારીનો અંત આવે છે. જ્યાં સુધી પત્નીનો પગાર પતિની આવક કરતાં બહુ ઓછો ન હોય અથવા જૂનું જીવનધોરણ જાળવવા અપૂરતો ન હોય, ત્યાં સુધી વધારાના ભરણપોષણનો દાવો થઈ શકે નહીં. આ કેસમાં પતિ ક્લાર્ક તરીકે આશરે રૂ. ૫૦,૦૦૦ કમાય છે અને પત્ની સરકારી શિક્ષક બની ગઈ છે.  

ટૂંકો સાર: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકારી નોકરી મળવી એ કાયદાની નજરમાં પરિસ્થિતિનો મોટો બદલાવ છે, અને આત્મનિર્ભર પત્નીને ભરણપોષણ આપવા પતિ બંધાયેલો નથી.

 અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે ઠરાવ્યું કે એડિશનલ પ્રિન્સિપલ જજ, ફેમિલી કોર્ટ, બાસ્તી દ્વારા ૧૪.૦૩.૨૦૨૪ ના રોજ પસાર કરવામાં આવેલો આદેશ સંપૂર્ણપણે કાયદેસર, તર્કસંગત અને ન્યાયસંગત છે. પત્ની સરકારી શિક્ષક બન્યા પહેલા (૧૪.૦૭.૨૦૧૯ થી ૦૮.૦૨.૨૦૨૪ સુધી) રૂ. ૧૦,૦૦૦ પ્રતિ માસ મેળવવા હકદાર છે, પરંતુ ૦૯.૦૨.૨૦૨૪ ના રોજ સરકારી નોકરીમાં જોડાયા બાદ તે ભરણપોષણ મેળવી શકે નહીં. આથી હાઇકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના આદેશમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કરી પત્ની દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ક્રિમિનલ રિવિઝન અરજીને ફગાવી (Dismissed) દીધી છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી (Final Conclusion)

કાયદાનો મૂળ હેતુ એવી પત્નીને આર્થિક સહારો આપવાનો છે જે પોતાની જાતને નિભાવવા અસમર્થ છે. આ કેસમાં અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ ન્યાયિક સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો છે કે જો લગ્નજીવનના વિવાદ બાદ કાનૂની કાર્યવાહી દરમિયાન પત્નીને કોઈ સરકારી નોકરી (જેમ કે આ કેસમાં બિહારમાં સરકારી શિક્ષક) મળી જાય, તો તેની આર્થિક અસમર્થતા દૂર થાય છે. આવી સ્થિતિમાં, કાયદાકીય જોગવાઈઓ (Cr.P.C. ૧૨૭ / BNSS ૧૬) હેઠળ પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર ગણીને કોર્ટ ભરણપોષણની રકમ માત્ર નોકરી મળ્યાના આગલા દિવસ સુધી જ મર્યાદિત રાખી શકે છે, કારણ કે આત્મનિર્ભર બન્યા પછી પતિ પર આર્થિક બોજ લાદવો એ સામાજિક ન્યાયના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.