હાઈકોર્ટોમાં 'તારીખ પે તારીખ' પ્રથાનો અંત: ચુકાદામાં વિલંબ સામે સુપ્રીમ કોર્ટનું કડક વલણ

બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટે દેશની તમામ હાઈકોર્ટો માટે ૧૦ મહત્વની ગાઈડલાઈન્સ જારી કરી

અનામત રાખવામાં આવેલા ચુકાદાઓ પર મહત્તમ ૩ મહિનામાં અંતિમ ચુકાદો આપવાનો સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક આદેશ. હાઈકોર્ટ દ્વારા ચુકાદો આપવામાં થતા વિલંબ અને વારંવાર પડતી મુદતો સામે સર્વોચ્ચ અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.

કેસની વિગતવાર માહિતી

કોર્ટનું નામ: સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (સર્વોચ્ચ અદાલત, નવી દિલ્હી)

કેસનું નામ: પીલા પાહન વિરુદ્ધ ઝારખંડ રાજ્ય

સુનાવણી કરનાર બેન્ચ: સીજીઆઈ (CJI) સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી, અને જસ્ટિસ વિપિન પંચોલીની બેન્ચ

તારીખ: શુક્રવાર (મે ૨૦૨૬ના સમયગાળા દરમિયાન આધારિત)

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background)

આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં 'પીલા પાહન વિરુદ્ધ ઝારખંડ રાજ્ય'ના કેસની સુનાવણી દરમિયાન સામે આવ્યો હતો. આ કેસમાં ઝારખંડ હાઈકોર્ટ દ્વારા ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં એક ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ લાંબો સમય વીતી જવા છતાં તે ચુકાદાને હાઈકોર્ટની સત્તાવાર વેબસાઈટ પર અપલોડ કરવામાં આવ્યો ન હતો અને સંબંધિત વકીલોને પણ તેની નકલ આપવામાં આવી ન હતી. વેબસાઈટ પર ચુકાદો મૂકવામાં થયેલા આ અસાધારણ વિલંબ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી, જેના પર સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

૧. શું હાઈકોર્ટ દ્વારા ચુકાદો આપ્યા બાદ તેને લાંબા સમય સુધી વેબસાઈટ પર અપલોડ ન કરવો કે પક્ષકારોને ન આપવો તે ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે?

૨. અનામત (Reserved) રાખવામાં આવેલા ચુકાદાઓ જાહેર કરવા માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરવી જરૂરી છે કે નહીં?

૩. દેશભરની હાઈકોર્ટોમાં ચુકાદા આપવામાં થતા વિલંબને અટકાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ બંધારણીય સત્તાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકે?

મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

મુદતોની પ્રથા પર પ્રહાર: સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે હવે ચુકાદો સંભળાવવા માટે હાઈકોર્ટો દ્વારા વારંવાર મુદતો પાડવાનું એટલે કે 'તારીખ પે તારીખ'નું વલણ બિલકુલ ચલાવી લેવામાં આવશે નહીં.

બંધારણીય સત્તાનો ઉપયોગ: સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારતીય બંધારણની કલમ ૧૪૨ (Article 142) હેઠળ પોતાની વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને દેશની તમામ હાઈકોર્ટો માટે બંધનકર્તા નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે.

ન્યાયિક ચિંતા: બેન્ચે હાઈકોર્ટો દ્વારા ન્યાય આપવામાં થઈ રહેલા વિલંબ અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ખોટો વિલંબ એ ન્યાયના મૂળ હેતુને જ નષ્ટ કરે છે.

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

સુપ્રીમ કોર્ટે દેશની તમામ હાઈકોર્ટો માટે ૧૦ ગાઈડલાઈન્સ (માર્ગદર્શિકા) જારી કરી છે. અદાલતે આદેશ આપ્યો છે કે કોઈપણ કેસનો ચુકાદો અનામત રાખવાના કિસ્સામાં ઓછામાં ઓછા ૩ મહિનાની અંદર તેનો અંતિમ ચુકાદો આપી દેવાનો રહેશે. વ્યક્તિગત કિસ્સાઓમાં આ સમય મર્યાદા વધારે ઝડપી હોવી જરૂરી છે. આ નિર્દેશોનો મુખ્ય હેતુ કોર્ટોના ચુકાદામાં થઈ રહેલો ખોટો વિલંબ દૂર કરવાનો અને પક્ષકારોને તત્કાળ ન્યાય આપવાનો છે.

વધુ માહિતી માટે ડાઉનલોડ કરો.Application:- 

મુદ્દા વાઈઝ વિગતવાર સમજૂતી અને તેનો સાર

૧. ઝારખંડ હાઈકોર્ટની બેદરકારી અને સુપ્રીમ કોર્ટની નારાજગી

વિગત: પીલા પાહન વિરુદ્ધ ઝારખંડ રાજ્યના કેસમાં હાઈકોર્ટે ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં ચુકાદો આપ્યા છતાં તેને વેબસાઈટ પર મૂકવામાં વિલંબ કરાયો હતો. વકીલોને પણ ઓર્ડર ન મળતા મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યો, જ્યાં કોર્ટે વહીવટી શિથિલતા સામે કડક વલણ અપનાવ્યું.

ટૂંકમાં સાર: ચુકાદો આપ્યા પછી પણ તેને પક્ષકારો સુધી ન પહોંચાડવાની હાઈકોર્ટની પદ્ધતિ સામે સુપ્રીમ કોર્ટે લાલ આંખ કરી.

૨. 'તારીખ પે તારીખ' સંસ્કૃતિનો અંત

વિગત: દેશની અદાલતોમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી મુદતો આપવાની પ્રથા, જેના લીધે ચુકાદાઓ ખોરંભે પડે છે, તેને અટકાવવા હાઈકોર્ટોને કડક આદેશ અપાયા છે. હવે ચુકાદાઓ સંભળાવવા માટે ખોટી રીતે તારીખો લંબાવી શકાશે નહીં.

ટૂંકમાં સાર: ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વિલંબ કરતી મુદત પ્રથાને નાબૂદ કરી ચુકાદા ત્વરિત લાવવા પર ભાર મુકાયો છે.

૩. બંધારણની કલમ ૧૪૨ અને ૧૦ નવી ગાઈડલાઈન્સ

વિગત: સર્વોચ્ચ અદાલતે સંપૂર્ણ ન્યાય તોળવા માટે બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ મળેલી અસાધારણ સત્તા વાપરીને ૧૦ કડક નિયમો બનાવ્યા છે, જે દેશની તમામ હાઈકોર્ટો માટે માનવા ફરજિયાત છે.

ટૂંકમાં સાર: સુપ્રીમ કોર્ટે દેશભરની તમામ ઉચ્ચ અદાલતો માટે એક સમાન અને બંધનકર્તા કાનૂની માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે.

૪. ૩ મહિનાની સમયમર્યાદાનું નિર્ધારણ

વિગત: કોઈપણ અદાલત જ્યારે કેસની સુનાવણી પૂર્ણ કરીને ચુકાદો અનામત રાખે (Reserve રાખે), ત્યારે તેના ૩ મહિનાની અંદર જ ફાઇનલ જજમેન્ટ જાહેર કરી દેવું પડશે. ખાસ સંજોગોમાં આ પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી બનાવવાની રહેશે.

ટૂંકમાં સાર: અનામત રાખેલા ચુકાદાઓ પર નિર્ણય લાવવા માટે મહત્તમ ૯૦ દિવસ (૩ મહિના) નો ચોક્કસ સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી

સુપ્રીમ કોર્ટની સીજીઆઈ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ત્રણ જજોની બેન્ચે 'પીલા પાહન વિરુદ્ધ ઝારખંડ રાજ્ય'ના કેસની સુનાવણી દરમિયાન દેશની ન્યાયિક પ્રણાલીમાં પાયાનો સુધારો કરતો ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. ઝારખંડ હાઈકોર્ટ દ્વારા ચુકાદો આપ્યા બાદ તેને વેબસાઈટ પર અપલોડ ન કરવાની ગંભીર બેદરકારીને પગલે, સર્વોચ્ચ અદાલતે બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને દેશની તમામ હાઈકોર્ટો માટે ૧૦ મુદ્દાની કડક ગાઈડલાઈન્સ જાહેર કરી છે. આ અંતર્ગત, કોર્ટોમાં ચુકાદાઓ માટે પડતી લાંબી મુદતો એટલે કે 'તારીખ પે તારીખ'ની પ્રથા બંધ કરી, કોઈપણ અનામત રાખેલા ચુકાદાને મહત્તમ ૩ મહિનાની અંદર પક્ષકારો સમક્ષ જાહેર કરવા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યા છે, જેથી સામાન્ય નાગરિકને ત્વરિત અને સમયસર ન્યાય મળી શકે.