"વૈવાહિક વિવાદોમાં બદલો લેવાના હેતુથી કરાતા ખોટા અને અસ્પષ્ટ પોક્સો (POCSO) આરોપો કાનૂની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે: સુપ્રીમ કોર્ટ"

"તથ્યો અને તબીબી પુરાવાઓ વિના પિતા અને પરિવાર વિરુદ્ધ લગાવવામાં આવેલા બળાત્કારના સામાન્ય આક્ષેપો સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કર્યા."  

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Short Summary)

આ કેસ પતિ-પત્ની વચ્ચેના લાંબા સમયના કૌટુંબિક ઝઘડા અને વિવાદો સાથે જોડાયેલો છે. પત્નીએ (ફરિયાદી) તેના પતિ, સાસુ, નણંદ અને દિયર વિરુદ્ધ સગીર પુત્રી પર જાતીય સતામણી, બળાત્કાર અને મારપીટનો ગંભીર કેસ દાખલ કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે આ ફરિયાદ પૂર્વેથી ચાલતા ૧૦થી વધુ કેસોના બદલા સ્વરૂપે અને પુત્રીને ખોટી રીતે સમજાવીને (Tutoring) કરાવવામાં આવી છે. તબીબી તપાસ (Medical Examination) ના અભાવ અને કોઈ ચોક્કસ પુરાવા ન હોવાથી કોર્ટે તમામ ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી દીધી છે.  

કેસની મૂળભૂત વિગતો

કોર્ટનું નામ: ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલત (In the Supreme Court of India - Criminal Appellate Jurisdiction)  

હુકમ નંબર / કેસ નંબર: ક્રિમિનલ અપીલ નંબર: 2026 (Special Leave Petition (Criminal) No. 18035 of 2025 માંથી ઉદ્ભવેલ)  

ચુકાદાની તારીખ: ૨૯ મે, ૨૦૦૬ (હુકમની વિગત મુજબ ૨૦૨૬ ના સંદર્ભમાં ડિજિટલ સહી થયેલ છે)  

ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના (NAGARATHNA, J.)  

પક્ષકારો: ઈશ્વર ચંદ શર્મા અને અન્ય (અપીલકર્તા) વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય અને અન્ય (સામાવાળા)  

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Factual Background)

૧. લગ્ન અને વિવાદ: અપીલકર્તા નં. ૧ (પતિ) અને ફરિયાદી (પત્ની) ના લગ્ન વર્ષ ૨૦૦૮ માં હિન્દુ રીતિરિવાજ મુજબ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૯ માં તેમને ત્યાં એક પુત્રી (ભોગ બનનાર) નો જન્મ થયો. વર્ષ ૨૦૧૧ માં વૈવાહિક અણબનાવને કારણે પત્ની તેના સાસરીયાનું ઘર છોડીને ચાલી ગઈ અને બંને બાળકોની કસ્ટડી પિતા અને તેના પરિવાર પાસે જ રહી.

૨. અસંખ્ય કાનૂની કેસો: બંને પક્ષો વચ્ચે છૂટાછેડા, ઘરેલું હિંસા અને મારપીટ સહિતના આશરે ૧૦ જેટલા સિવિલ અને ક્રિમિનલ કેસો અલગ-અલગ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ હતા.

૩. પોક્સો હેઠળ ફરિયાદ: ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ ના રોજ, પત્નીએ સ્પેશિયલ જજ (પોક્સો), મેરઠ સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવી કે પતિ (પિતા) દારૂડિયો છે અને તેણે તેની ૧૪ વર્ષની પુત્રી પર બળાત્કાર ગુજાર્યો છે, તેમજ દિયરે પણ જાતીય સતામણી કરી છે અને સાસુ-નણંદે પુત્રીને નિર્દયતાથી મારી છે.

૪. હાઈકોર્ટનો ઇનકાર: મેરઠની ટ્રાયલ કોર્ટે આ અંગે સમન્સ જારી કર્યા હતા. અપીલકર્તાઓએ આ કાર્યવાહી રદ કરવા અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી, પરંતુ હાઈકોર્ટે ૧૫.૦૯.૨૦૨૫ ના રોજ આ અરજી ફગાવી દીધી, જેથી તેઓએ સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા.  

કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues)

શું પ્રિ-એક્ઝિસ્ટિંગ (અગાઉથી ચાલતા) વૈવાહિક વિવાદો વચ્ચે લગાવવામાં આવેલા બળાત્કારના સામાન્ય અને અસ્પષ્ટ આક્ષેપોના આધારે કાનૂની ટ્રાયલ ચલાવવી એ કાયદાનો દુરુપયોગ છે?  

શું કોઈ પણ પ્રકારના મેડિકલ રિપોર્ટ કે ઈજાના પુરાવા વિના માત્ર નિવેદનોના આધારે પોક્સો (POCSO) અને બળાત્કાર જેવા ગંભીર ગુનાની કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાય?  

શું ભોગ બનનાર બાળકી પિતાનું ઘર છોડીને માતા પાસે ગયાના ૪ મહિના પછી નોંધાયેલી ફરિયાદમાં 'ટ્યુટરિંગ' (ખોટી સમજાવટ) ની શક્યતાઓ રહેલી છે?  

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો અને તેના ટૂંકા સાર

૧. ચોક્કસ તથ્યો અને તારીખોનો અભાવ (Vague and Generic Allegations)

વિગતવાર સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદી પત્નીએ પતિ અને દિયર પર બળાત્કારનો આક્ષેપ તો લગાવ્યો છે, પરંતુ આ ઘટના કઈ તારીખે, કયા સમયે કે કેવી રીતે બની તેની કોઈ જ વિગત ફરિયાદમાં નથી. કાયદા મુજબ, એફ.આઈ.આર. ભલે જ્ઞાનકોશ ન હોય, પણ તેમાં પ્રાથમિક સ્તરે ચોક્કસ વિગતો હોવી જરૂરી છે. માત્ર 'બળાત્કાર કર્યો' તેવું સામાન્ય વિધાન ગુનાહિત કાયદાની ચક્કી ગતિમાન કરવા માટે પૂરતું નથી.  

ટૂંકો સાર: ઘટનાની કોઈ ચોક્કસ તારીખ કે વિગત વિનાના સામાન્ય આક્ષેપોના આધારે ગંભીર ફોજદારી કેસ ચલાવી શકાય નહીં.  

૨. તબીબી તપાસનો અભાવ (Absence of Medical Evidence)

વિગતવાર સમજૂતી: ફરિયાદમાં આક્ષેપ કરાયો હતો કે નણંદે બાળકીના ગુપ્ત ભાગોમાં હથોડીનો હાથો નાખી ગંભીર હિંસા કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે આ પ્રકારની હિંસાથી અત્યંત ગંભીર શારીરિક ઈજાઓ થાય જેના માટે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ જવું પડે. પરંતુ, સમગ્ર કેસમાં બાળકીનો કોઈ પણ મેડિકલ રિપોર્ટ કરાવવામાં આવ્યો નથી. જસ્ટિસ જે.એસ. વર્મા કમિટીના અહેવાલ મુજબ, જાતીય ગુનાઓમાં મેડિકલ તપાસ અને ફોરેન્સિક પુરાવા અત્યંત મહત્વના છે, જેનો અહીં સંપૂર્ણ અભાવ છે.  

ટૂંકો સાર: બળાત્કાર અને ક્રૂર શારીરિક હિંસાના આક્ષેપો હોવા છતાં કોઈ પણ તબીબી પરીક્ષણ (Medical Exam) ન કરાવવું એ પ્રોસિક્યુશનના કેસ માટે ઘાતક સાબિત થાય છે.  

૩. બાળકીને ખોટી રીતે સમજાવવાની સ્પષ્ટ શક્યતા (Possibility of Tutoring)

વિગતવાર સમજૂતી: બાળકી છેલ્લા ૧૪ વર્ષથી પિતા અને દાદી પાસે જ રહેતી હતી. તે મે ૨૦cached૨૪ માં પિતાનું ઘર છોડીને માતા પાસે આવી અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ માં (૪ મહિના પછી) કોર્ટમાં ફરિયાદ થઈ. સુપ્રીમ કોર્ટે નિરીક્ષણ કર્યું કે માતાની ફરિયાદ, માતાનું નિવેદન અને દીકરીનું નિવેદન — ત્રણેય દસ્તાવેજો એક સરખા શબ્દોમાં, એક જ ક્રમમાં પેરટ લાઈક (પોપટની જેમ) ગોખાવેલા હોય તેવા છે. આ દર્શાવે છે કે બાળકીની કુમળી વયનો લાભ ઉઠાવી તેને પિતા વિરુદ્ધ ભડકાવવામાં આવી હતી.  

ટૂંકો સાર: માતા પાસે રહ્યાના મહિનાઓ પછી ત્રણેય નિવેદનો હૂબહૂ એક સરખા શબ્દોમાં નોંધાવા તે ભોગ બનનાર બાળકીને ખોટી રીતે ટ્યુટર (સમજાવટ) કરાઈ હોવાનો પુરાવો છે.  

૪. પુરુષની પ્રતિષ્ઠા અને કાયદાનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ (Protection of Reputation)

વિગતવાર સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે બહુ મહત્વની વાત કહી કે સમાજમાં માણસ તેની પ્રતિષ્ઠાથી ઓળખાય છે. લગ્નજીવનના ઝઘડામાં પક્ષકારો એટલા આંધળા થઈ જાય છે કે સામા પક્ષને નમાવવા અથવા તો 'આર્મ ટ્વિસ્ટિંગ' (દબાણ લાવવાની યુક્તિ) કરવા બળાત્કાર અને પોક્સો જેવા સામાજિક કલંક લગાવતા ગુનાઓનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરે છે. આવા ખોટા આક્ષેપોથી પુરુષની સામાજિક છબી કાયમ માટે ખરડાઈ જાય છે.  

ટૂંકો સાર: કૌટુંબિક ઝઘડાઓમાં પ્રતિષ્ઠા મલિન કરવા અને બદલો લેવા માટે જાતીય ગુનાઓનો દુરુપયોગ અટકાવવો કોર્ટની ફરજ છે.  

મહત્વના અવલોકનો (Key Observations)

અદાલતોની સાવચેતી: જ્યારે પક્ષકારો અગાઉથી જ અસંખ્ય સિવિલ અને ક્રિમિનલ કેસોમાં સંડોવાયેલા હોય, ત્યારે કોર્ટે પોક્સો કે બળાત્કારની ફરિયાદની ગંભીર અને ઝીણવટભરી ચકાસણી કરવી જોઈએ જેથી ખોટી રીતે કોઈને ફસાવી ન શકાય.  

વૈવાહિક વિવાદોનું અપરાધીકરણ: દેશમાં લગ્નજીવનના વિવાદોમાં પતિના આખા પરિવારને (દાદી, નણંદ વગેરે) કોઈપણ ચોક્કસ આક્ષેપ વિના સંડોવી દેવાની ખોટી પ્રથા વધી રહી છે, જેને શરૂઆતથી જ ડામી દેવી જોઈએ.  

વકીલોની ભૂમિકા: કાનૂની સલાહકારો અને વકીલોએ પક્ષકારોને આવી ખોટી, ઉપજાવી કાઢેલી અને વેરવૃત્તિથી પ્રેરિત ફરિયાદો નોંધાવતા રોકવા જોઈએ, કારણ કે તેનાથી અદાલતો પર કેસોનું ભારણ (Docket Explosion) વધે છે અને સાચા પીડિતોને ન્યાય મળવામાં વિલંબ થાય છે.  

અંતિમ ચુકાદો (Final Judgment)

માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ૧૫.૦૯.૨૦૨૫ ના આદેશને કાયદાની દ્રષ્ટિએ ખામીયુક્ત ગણીને સેટ અસાઇડ (રદબાતલ) કર્યો છે. આ સાથે જ, મેરઠની સ્પેશિયલ પોક્સો કોર્ટ સમક્ષ ચાલી રહેલી કમ્પ્લેઇન્ટ કેસ નં. ૦૫/૨૦૨૫, કોગ્નિઝન્સ ઓર્ડર (૦૭.૦૨.૨૦૨૫) અને સમન્સ ઓર્ડર (૧૮.૦vul.૨૦૨૫) ને અપીલકર્તાઓ (ઈશ્વર ચંદ શર્મા અને અન્ય) વિરુદ્ધથી ક્વોશ (સંપૂર્ણપણે રદ) કરવાનો હુકમ કર્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અપીલ મંજૂર કરી છે.  

એક પેરેગ્રાફમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી (Conclusion)

આ કેસ સ્પષ્ટ કરે છે કે ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીનો ઉપયોગ અંગત અદાવત કે વૈવાહિક વિવાદો સેટલ કરવાના હથિયાર તરીકે ન થઈ શકે. માત્ર ગંભીર કલમો (જેમ કે પોક્સો કે બળાત્કાર) લગાવી દેવાથી કેસ સાચો સાબિત થતો નથી; તેના માટે નક્કર તથ્યો, સુસંગત નિવેદનો અને મેડિકલ પુરાવા હોવા અનિવાર્ય છે. જ્યારે નિવેદનો ગોખણપટ્ટી જેવા હોય અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો હેતુ માત્ર સામા પક્ષને હેરાન કરવાનો હોય, ત્યારે નિર્દોષ નાગરિકોની પ્રતિષ્ઠા અને કાનૂની અધિકારોની રક્ષા કાજે આવી ખોટી કાર્યવાહીને અદાલતે પ્રાથમિક તબક્કે જ રદ કરવી ન્યાયહિતમાં જરૂરી બને છે.