વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઈન અને રાઈટ ઓફ વે (RoW): જમીન માલિકોના હક્કો અને વળતરની કાનૂની જોગવાઈઓ

ગુજરાત વિદ્યુત બોર્ડ, ટેલિગ્રાફ એક્ટ ૧૮૮૫ અને ઈલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ ૨૦૦૩ હેઠળ ખેડૂતોના હિતમાં ટાવર સ્થાપિત કરવાની માર્ગદર્શિકા અને વળતરના ધોરણોનું કાનૂની વિશ્લેષણ.

કેસનું સંક્ષિપ્ત મથાળું (Case Headline)

"જાહેરમાં સ્થાપિત થતા વીજ ટ્રાન્સમિશન ટાવર અને લાઈન નેટવર્ક સામે ખેડૂતો/જમીન માલિકોને વળતર આપવા અંગે સર્વોચ્ચ અદાલત (Suprem Court) અને વડી અદાલત (High Court) ના ચુકાદાઓ તથા જમીન સંપાદન અધિનિયમ ૨૦૧૩ની કાનૂની પ્રક્રિયાનું અમલીકરણ."

અદાલતી વિગતો (Court Details)

કોર્ટનું નામ: ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court of India) અને માનનીય ગુજરાત વડી અદાલત (Gujarat High Court).

હુકમ નંબર / સંદર્ભ: જાહેર હિત અને જમીન માલિકોના અધિકારો સંબંધી કમિટી અહેવાલ તથા વિવિધ સિવિલ અપીલો (લેખમાં ચોક્કસ નંબરનો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ હાઈકોર્ટ/સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શક સમિતિનો સંદર્ભ છે).

૧. કેસની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Case)

આઝાદી પહેલા ભારતમાં વીજળી માત્ર શહેરી કે મર્યાદિત વિસ્તારો પૂરતી સીમિત હતી, જે મુખ્યત્વે 11 \text{ kV} ના માધ્યમથી પૂરી પાડવામાં આવતી. બ્રિટિશ શાસન સમયનો 'ટેલિગ્રાફ એક્ટ-૧૮૮૫' અમલમાં હતો. બદલાતા સમય સાથે કૃષિ ક્ષેત્રે સ્વાવલંબન લાવવા માટે ખેતીવિષયક જોડાણો (Energized Agriculture Pumps) આપવા ટેકનિકલી પાવર પ્લાન્ટમાંથી વીજળી પેદા થયા બાદ 400 \text{ kV}, 220 \text{ kV}, 132 \text{ kV} કે 66 \text{ kV} ના સબ-સ્ટેશનો મારફતે લોડ સેન્ટર સુધી લઈ જવા ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક ઊભું કરવું અનિવાર્ય બન્યું.

શરૂઆતમાં સિંગલ પોલ સ્ટ્રક્ચર (Single Pole Structure) અથવા ડબલ પોલ સેન્ટર (Double Pole - DoP) ઊભા કરાતા, જેમાં રાઈટ ઓફ વે (RoW) ના પ્રશ્નો નહોતા. પરંતુ જેમ જેમ વીજ માંગ વધી તેમ મોટા ટ્રાન્સમિશન ટાવરો ઊભા કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ, જેનાથી ખેડૂતોની ખાનગી જમીન અને પાકને નુકસાન થવા લાગ્યું, જે આ વિવાદોનું મુખ્ય કારણ બન્યું.

૨. કાનૂની મુદ્દાઓ (Legal Issues Involved)

મુદ્દો ૧: ટેલિગ્રાફ એક્ટ-૧૮૮૫ અને ઈલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ-૨૦૦૩ હેઠળ ખાનગી મિલકત કે જમીન પર ટાવર ઊભા કરતી વખતે જમીન માલિકની સંમતિ મેળવવી કેટલી અનિવાર્ય છે?

મુદ્દો ૨: 'રાઈટ ઓફ વે' (Right of Way) ના કાયદા હેઠળ જ્યારે વિવાદ થાય ત્યારે કલેક્ટર પાસે કેવી સત્તાઓ રહેલી છે?

મુદ્દો ૩: નવા જમીન સંપાદન અધિનિયમ ૨૦૧૩ અને સરકારની તાજેતરની માર્ગદર્શિકા મુજબ જંત્રીના દરના આધારે વળતર ચૂકવવાની પ્રક્રિયા અને તેના યોગ્ય ટકાવારી ધોરણો શું હોવા જોઈએ?

૩. મહત્વના અવલોકનો (Important Observations)

અવલોકન ૧: હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ટ્રાન્સમિશન ટાવર અને લાઈન નાખવા બાબતે રાઈટ ઓફ વે (RoW) ને પડકારવામાં આવેલ છે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આ માટે ખાસ સમિતિ બનાવવામાં આવેલી જેમાં મહેસૂલી નિષ્ણાતો સામેલ હતા.

અવલોકન ૨: ટ્રાન્સમિશન ટાવરની જગ્યા માટે અને લાઈનની જગ્યાનું વળતર આપવા માટે કાનૂની ભલામણો કરાઈ છે. ગુજરાતમાં ટાવરના પાયા (Base) માટે જે જમીન વપરાય તેના માટે જંત્રીના ભાવના ૨૦૦% (બમણું વળતર) ચૂકવવાની જોગવાઈ વિચારાધીન કે આવકારદાયક છે.

અવલોકન ૩: ટાવરની લાઈન (Aline) જે જમીન પરથી પસાર થાય (Right of Way Area) તેના ઉપયોગ બદલ જંત્રીના ૮૦% પ્રમાણે અને પ્રવહન લાઈનમાં ૧૫% ના ધોરણો મુજબ વળતર ચૂકવવાની જોગવાઈઓ અગાઉ થયેલી છે.

અવલોકન ૪: જમીન માલિકોને ટાવર અને કંડક્ટર પસાર થવાના કારણે થતા બિનખેતીવિષયક ઉપયોગના અવરોધ બદલ કાયમી વળતર મળવું જોઈએ અને તેમાં સમયંતરે 'એસ્કેલેશન ક્લોઝ' (Escalation Clause - વળતરમાં ક્રમશઃ વધારો) લાગુ કરવો જરૂરી છે.

૪. અંતિમ ચુકાદો / કાનૂની તારણ (Final Verdict / Conclusion)

અદાલતી સિદ્ધાંતો અને સરકારી માર્ગદર્શિકાનું તારણ એ છે કે દેશના વિકાસ અને વીજળીના પ્રવહન માટે ટ્રાન્સમિશન ટાવર અને લાઈન નેટવર્ક નાખવું એ જાહેર હિતમાં આવશ્યક છે. પરંતુ, આ પ્રક્રિયામાં ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે. ટ્રાન્સમિશન કંપનીઓએ ટાવર અને લાઈનની અલાઈનમેન્ટ (રેખા), ટાવરની જમીનની જરૂરિયાત અને વળતરના ધોરણો પારદર્શક સ્વરૂપે જાહેર કરવા જોઈએ જેથી ખેડૂતોના વિરોધ વિના નેટવર્ક નાખી શકાય અને ખેડૂતોને પણ જંત્રીના સુધારેલા દરો મુજબ યોગ્ય ન્યાય મળી શકે.

મુદ્દા વાઈઝ વિસ્તારથી વિગતો અને સાર (Detailed Analysis & Summary)

અ) ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વીજ માળખાનો વિકાસ

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: વર્તમાન સમયમાં વિકાસના ચાલક બળ તરીકે વીજળી અનિવાર્ય છે. વીજ ક્ષેત્રમાં ઉત્પાદન (Generation), પ્રવહન (Transmission) અને વિતરણ (Distribution) એ ત્રણ મુખ્ય અંગો છે. આઝાદી પહેલા પાવર સપ્લાય મર્યાદિત ટાઉન પૂરતો હતો અને મોટાભાગે 11 \text{ kV} લાઈન વપરાતી. બાદમાં મોટા પાવર પ્લાન્ટ્સ સ્થપાતા વીજળીને લોડ સેન્ટરો સુધી લઈ જવા 400 \text{ kV} થી લઈને 66 \text{ kV} ના નેટવર્કની જરૂર પડી. આ માટે ખાનગી જમીનો પર ટ્રાન્સમિશન ટાવર ઊભા કરવા કાનૂની સત્તાઓ અનિવાર્ય બની, જેના માટે બ્રિટિશ કાળના કાયદાઓનો આશરો લેવાયો.

ટૂંકમાં સાર: દેશના વીજ માળખાના વિકાસ માટે લોડ સેન્ટરો સુધી હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળી પહોંચાડવા માટે ખાનગી જમીનો પર ટાવરો અને લાઈનો નાખવી કાનૂની અને ટેકનિકલ રીતે અનિવાર્ય બની છે.

બ) રાઈટ ઓફ વે (RoW) અને કલેક્ટરની કાનૂની સત્તા

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: જ્યારે વીજ કંપનીઓ દ્વારા ખેડૂતોની જમીન પર ટાવર ઊભા કરવામાં આવે છે ત્યારે જમીન માલિકીના હકો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ વચ્ચે ઘર્ષણ થાય છે. ટેલિગ્રાફ એક્ટ અને ઈલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ-૨૦૦૩ હેઠળ અગાઉ જમીન માલિકની સંમતિ મેળવવાની જોગવાઈઓ હતી. પરંતુ જ્યારે જમીન માલિક અને કંપની વચ્ચે વિવાદ થાય, ત્યારે કલેક્ટર સમક્ષ કાનૂની દાદ મેળવી શકાય છે. કલેક્ટર બંને પક્ષોને સાંભળીને કાયદાકીય હુકમો કરવાની સત્તા ધરાવે છે, જેથી જાહેર હિતનું કામ અટકે નહીં અને ખેડૂતને અન્યાય ન થાય.

ટૂંકમાં સાર: ટાવર નાખવા બાબતે જમીન માલિક અને વીજ કંપની વચ્ચે વિવાદ સર્જાય ત્યારે જિલ્લા કલેક્ટર મધ્યસ્થી તરીકે કાયદાકીય હુકમો કરી વિવાદનો નિકાલ લાવવાની સત્તા ધરાવે છે.

ક) વળતરના આધુનિક ધોરણો અને જંત્રી આધારિત ચૂકવણી

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: તાજેતરમાં સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયા મુજબ, ટ્રાન્સમિશન ટાવર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી જમીન માટે જંત્રીના ૨૦૦% (એટલે કે વળતરની ડબલ રકમ) ચૂકવવાનો પ્રસ્તાવ છે, જે નવા જમીન સંપાદન અધિનિયમ ૨૦૧૩ના ધોરણોને અનુરૂપ છે. આ ઉપરાંત, દર વર્ષે જો જંત્રીના દરોમાં સુધારો ન થાય તો વળતરમાં વાર્ષિક ૧૦% નો વધારો (Escalation) આપવાની જોગવાઈ આવકારદાયક છે. ટાવરના પાયાની જમીન માટે ૮૦% અને પ્રવહન લાઈન (જે ઉપરથી પસાર થાય છે) તેના માટે ૧૫% વળતર ચૂકવવાની કાનૂની ભલામણો અગાઉ પણ કરવામાં આવેલી છે.

ટૂંકમાં સાર: ખેડૂતોની જમીન માટે જંત્રીના ૨૦૦% સુધીનું બમણું વળતર અને દર વર્ષે ૧૦% નો એસ્કેલેશન વધારો આપવાની જોગવાઈઓ ખેડૂતોના આર્થિક હિતોનું રક્ષણ કરે છે.

ડ) ટેકનોલોજીકલ એડવાન્સમેન્ટ અને ભવિષ્યની દિશા

વિગતવાર પેરેગ્રાફ: વર્તમાન સમયમાં ટાવરના કદ અને મલ્ટીપલ લાઈનો નાખવાના અભિગમમાં ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તન આવ્યું છે. કેટલીક ટ્રાન્સમિશન કંપનીઓ અંડરગ્રાઉન્ડ કેબલિંગ (Underground Cabling) તરફ વળી રહી છે, જો કે તે સામાન્ય લાઈન કરતા ૧૦ ગણી વધુ ખર્ચાળ છે અને તેનો ભાર અંતે ટેરિફ સ્વરૂપે ગ્રાહકો પર આવે છે. તેથી, પારદર્શિતા જાળવીને જો ટાવરની અલાઈનમેન્ટ અને વળતર અગાઉથી સ્પષ્ટ કરી દેવામાં આવે, તો કોઈ પણ અવરોધ વિના વીજ નેટવર્ક સ્થાપિત કરી શકાય છે.

ટૂંકમાં સાર: અંડરગ્રાઉન્ડ કેબલિંગ ખર્ચાળ હોવાથી, જમીન પર જ અલાઈનમેન્ટ અને વળતરના ધોરણો પારદર્શક રાખીને કામ કરવાથી ખેડૂતો અને કંપની બંને વચ્ચેના વિવાદો નિવારી શકાય છે.

સમગ્ર કેસની એક પેરેગ્રાફમાં સમજૂતી (Case Summary in One Paragraph)

આ સમગ્ર લેખ વીજ પ્રવહન નેટવર્ક (Transmission Network) ના વિસ્તાર અને તેના કારણે ખાનગી જમીન માલિકો કે ખેડૂતોને ન્યાયી વળતર આપવા અંગેની કાનૂની સમીક્ષા કરે છે. દેશના વિકાસ માટે હાઈ-વોલ્ટેજ વીજ લાઈનો નાખવી અનિવાર્ય છે, પરંતુ ટેલિગ્રાફ એક્ટ ૧૮૮૫ અને ઈલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ ૨૦૦૩ હેઠળ 'રાઈટ ઓફ વે' (RoW) ના કારણે ખેડૂતોની જમીનનો ઉપયોગ મર્યાદિત બને છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટની માર્ગદર્શિકા મુજબ જમીન સંપાદન અધિનિયમ ૨૦૧૩ને ધ્યાને રાખી જંત્રીના ૨૦૦% સુધીનું બમણું વળતર, વાર્ષિક ૧૦% નો વધારો અને પારદર્શક અલાઈનમેન્ટ પદ્ધતિ અપનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેથી વિકાસ કાર્ય અને ખેડૂતોનું હિત બંને જળવાઈ રહે.